Polemiki

W tym, że zwolennicy kary śmierci nie chcą czynić z egzekucji spektaklu, nie ma niczego niekonsekwentnego

Powściągliwość jak najbardziej zrozumiała

JAN TRZCIŃSKI

Egzekucja tak, transmisja nie! - takie głosy usłyszeć można było po kontrowersyjnym spektaklu. (...) A właściwie dlaczego nie w blasku świateł? Czy aby zwolennicy kary śmierci nie popadają w niekonsekwencję? Czy przypadkiem nie opowiadają się za karą śmierci, a nawet przeciw? - napisał w "Rzeczpospolitej" ("Nadmiar wrażliwości", 19 czerwca) Janusz Wojciechowski, odnosząc się do okoliczności stracenia Timothy'ego McVeigha, mordercy z Oklahoma City.

Autor wyraża zaskoczenie, że "tymczasem zwolennicy kary śmierci nieoczekiwanie krzywią się i nie chcą widowiska", sarkastycznie zauważa, że "publiczna egzekucja stanowi znakomite pocieszenie dla niektórych pokrzywdzonych, świadczą o tym obrazki z USA" i konstatuje, iż "my, współcześni Polacy, popieramy stosy, ale już nie chcemy ich oglądać. I dziwimy się Amerykanom, że chcą". Po lekturze tekstu Janusza Wojciechowskiego mam wrażenie, że posłużył się dla zilustrowania swych przemyśleń uproszczeniami, czego efektem jest wprowadzenie czytelników w błąd co do istoty okoliczności egzekucji zamachowca oraz nieumyślna, jak wierzę, obraza uczuć rodzin ofiar zamachu.
Zacznijmy od ustalenia, czy stracenie McVeigha rzeczywiście było "egzekucją publicznie transmitowaną" i "kontrowersyjnym spektaklem". Prawdą jest, że minister sprawiedliwości USA John Ashcroft zgodził się na transmisję - tyle że przekaz z celi straceń więzienia w Terra Haute został zakodowany, a obraz był dostępny wyłącznie dla 232-osobowej grupy bliskich 168 ofiar tragedii z 1995 roku. Nie było więc w ogóle mowy o jakimkolwiek upublicznieniu egzekucji terrorysty, choć McVeigh sam domagał się swego czasu, by jej świadkiem było - właśnie poprzez telewizję - całe społeczeństwo.
Decyzja Ashcrofta była moim zdaniem bezdyskusyjnie słuszna. Zastanawiam się czasem, czy gdybym stracił z rąk mordercy kogoś bliskiego, chciałbym być świadkiem egzekucji sprawcy jego śmierci. Zastanawiam się - i nie znajduję na to pytanie jednoznacznej odpowiedzi. Nie ma w tym nic dziwnego - szalenie trudno uzmysłowić sobie do końca, co naprawdę czuje i czego pragnie w takiej chwili człowiek, któremu zbrodniarz odebrał kochaną osobę. Wiem natomiast na pewno, że gdybym nie daj Bóg znalazł się w tak straszliwej sytuacji, to chciałbym mieć wybór, a obowiązkiem państwa byłoby zapewnienie mi tego wyboru. 
Minister Ashcroft dał bliskim ofiar wybór i ci, którzy chcieli, mogli w zamkniętej sali w Oklahoma City, tysiąc kilometrów od Terra Haute, oglądać na ekranie ostatnie chwile życia McVeigha (jedynie kilkoro wylosowanych osób mogło przyglądać się egzekucji na miejscu, w więzieniu).
Co wówczas czuli? Czy widok umierającego mordercy był dla nich "znakomitym pocieszeniem"? Dla wielu - zapewne tak. Natomiast dla niektórych oznaczał zamknięcie najboleśniejszego pewnie rozdziału w ich życiu. Cokolwiek nimi kierowało - nie nam to oceniać, nie mamy do tego żadnego - ale to żadnego - prawa.
Drugą sprawą jest rzekoma "kontrowersyjność spektaklu" i wiążąca się z tym aspektem odpowiedzialność mediów w relacjonowaniu tak spektakularnego wydarzenia. Niezbywalnym i fundamentalnym prawem społeczeństwa jest prawo do informacji, oczywiście z wyłączeniem wiadomości, których ujawnienie zagrażałoby bezpieczeństwu państwa i jego obywateli. Takiego zagrożenia w rozpatrywanym przez nas przypadku nie było. Informacje, które otrzymywaliśmy, nie naruszały również niczyjej godności, choć duża ich część mogła być dla wielu widzów i czytelników szokująca, a nawet okrutna.
Amerykańska agencja Associated Press (przykład pierwszy z brzegu) poinformowała zatem, jak wyglądał ostatni dzień życia McVeigha, na który składało się między innymi spotkanie z dwoma obrońcami i wysłuchanie z ust naczelnika szczegółowej instrukcji o procedurze egzekucji. Dowiedzieliśmy się też, że skazaniec oglądał telewizję, w nocy spał z przerwami, a na ostatni posiłek zamówił sobie bardzo dużą porcję lodów miętowych z kawałkami czekolady. Przed śmiercią rozmawiał z księdzem, ale nie wiadomo, czy w ostatniej chwili wyraził żal za grzechy. Wiemy za to, że miast ostatniego słowa, wydał swego rodzaju oświadczenie, w którym, posługując się słowami XIX-wiecznego poety Williama Ernesta Henleya, nazwał się panem swego losu i kapitanem swej duszy. Tuż po egzekucji dziennikarz AP, naoczny świadek, opisał, jak umierał McVeigh, któremu zaaplikowano po kolei trzy zastrzyki - usypiający, rozluźniający mięśnie i zatrzymujący pracę serca.
Być może część przekazanych społeczeństwu przez władze i media informacji przysłużyła się zaspokojeniu najniższych instynktów gawiedzi "popierającej stosy", a amerykański gmin byłby jeszcze bardziej ukontentowany, gdyby egzekucję rzeczywiście transmitowano publicznie. Ale gmin byłby taką gratką ukontentowany pod każdą szerokością geograficzną, bo taka jest gminu natura. I daję głowę, że również w Polsce znaleźliby się ludzie, którzy - wbrew optymistycznej ocenie Janusza Wojciechowskiego - chcieliby oglądać ów "stos".
Szczęśliwie i władzom USA, i znakomitej większości reporterów udało się w tym dniu zachować umiar i takt. Szczególną uwagę zwraca fakt, jak wiele miejsca poświęcono w przekazach ofiarom zbrodni McVeigha oraz tym, którzy tuż przed jego straceniem modlili się w śródmieściu Oklahoma City, czcząc minutą ciszy pamięć każdej ze 168 osób zamordowanych przezeń przed sześciu laty. Dziennikarze uszanowali również prywatność nieszczęsnego ojca terrorysty, który wyjechał w dniu egzekucji w nieznanym kierunku, nie chcąc publicznie zmagać się ze swą tragedią.
I na koniec: czy to, że wielu zwolenników kary śmierci nie chciałoby, mając możliwość bycia świadkiem egzekucji, oglądać aktów jej wykonywania, jest - jak sugeruje Janusz Wojciechowski - popadaniem w niekonsekwencję? Czy rezygnacja z transmisji to "niezrozumiała powściągliwość"? Czy "skryta likwidacja skazanego w więziennej piwnicy, w ciasnej klitce, z hakiem na suficie i podobną do kibla zapadnią w podłodze, to przecież zmarnowanie efektu prewencyjnego"? Nie sądzę. Egzekucji bandyty dokonuje wszak - jak zauważa sam Wojciechowski - państwo. Można kwestionować słuszność istnienia kary śmierci w kodeksie karnym, ale trudno zaprzeczyć, iż to właśnie państwo - tu: amerykańskie - uczyniło wszystko, by wykonanie wyroku było właśnie "konsekwencją".
Minister Ashcroft, który podjął decyzję o zakodowaniu transmisji ze stracenia McVeigha, kierował się przy tym "powściągliwością" jak najbardziej zrozumiałą: była zbrodnia i była kara, nie było zaś igrzysk dla gminu. Być może właśnie gdyby nie ta powściągliwość i Ashcroft, i cały naród upodobniliby się do "kapitana swej duszy", który swą własną śmierć chciał uczynić spektaklem na miarę swej zbrodni, czyniąc państwo swoim wspólnikiem.-

Za dziennikiem „Rzeczpospolita” z dn. 30.06. – 01.07.2001 r.

Nadmiar wrażliwości

JANUSZ WOJCIECHOWSKI

Terrorysty McVeigha nikt nie żałował. Ten człowiek uczynił rzecz straszną, w jednej sekundzie zabijając i raniąc setki ludzi. Jeśli protestowano przeciw jego straceniu, to w imię generalnego sprzeciwu wobec kary śmierci, nie wobec tego konkretnego przypadku. 

Zwolennicy kary śmierci przyjęli egzekucję z oczywistym zrozumieniem, jednak zdawali się zniesmaczeni widowiskiem, jakie urządzono w więzieniu Terra Haute. Egzekucja tak, transmisja nie! - takie głosy usłyszeć można było po kontrowersyjnym spektaklu. Państwo ma prawo wymierzyć karę śmierci, ale nie powinno tego robić w blasku świateł i przed obiektywami kamer - napisał na łamach "Życia" Łukasz Warzecha.
A właściwie - dlaczego nie w blasku świateł? Czy aby zwolennicy kary śmierci nie popadają w niekonsekwencję? Czy przypadkiem nie opowiadają się za karą śmierci, a nawet przeciw? Ich koronny argument na rzecz stryczka, krzesła elektrycznego czy trucizny sprowadza się przecież do przekonania, że kara śmierci odstrasza potencjalnych zbrodniarzy, odstręcza ich od targnięcia się na życie lub zdrowie drugiego człowieka. W takim razie transmisja z egzekucji powinna być mile widziana, jako spektakl wywołujący strach przestępców. Skryta likwidacja skazanego w więziennej piwnicy, w ciasnej klitce, z hakiem w suficie i podobną do kibla zapadnią w podłodze, to przecież zmarnowanie efektu prewencyjnego. Nikt tego nie oglądał, poza katem, kilkoma strażnikami, prokuratorem i księdzem. Żadnej kamery przy tym nie bywało. Co innego egzekucja publicznie transmitowana. Każdy wtedy może zobaczyć, co go czeka w razie, gdy zbroi coś ciężkiego. Uśpią go za to i wyprawią na tamten świat, jak McVeigha. Jeśli się jeden, drugi czy dwudziesty napatrzy na egzekucję, wtedy prewencyjno-wychowawcza funkcja kary śmierci osiągnie pełną moc.
Zwolennicy kary śmierci powołują się często na uczucia pokrzywdzonych. Nie żałujcie bandyty, tylko jego ofiar, niech wyrok będzie dla nich moralnym zadośćuczynieniem - mówią. Publiczna egzekucja stanowi znakomite pocieszenie dla niektórych pokrzywdzonych, świadczą o tym obrazki z USA. W Polsce, gdy jeszcze obowiązywała kara śmierci, wieszało się skazanych cichaczem, zamieszczając potem w gazetach trzylinijkowy komunikat. Jakiż to był niepotrzebny uszczerbek prewencji oraz należnej pokrzywdzonym satysfakcji!
Tymczasem zwolennicy kary śmierci nieoczekiwanie krzywią się i nie chcą widowiska. Owszem, trzeba było przestępcę zabić, ale nie przed obiektywami kamer. Niezrozumiała powściągliwość. Jeśli w rzeczy samej zabicie mordercy, w majestacie surowego prawa, nie jest złe, to również obraz tego zabijania nie powinien budzić obrzydzenia i sprzeciwu. Przecież zabijając bandytę państwo czyni rzecz dobrą i słuszną, niech więc się tego nie wstydzi! Chyba... chyba, że jest jednak w wykonaniu kary śmierci coś nieludzkiego, czego wrażliwe oczy oglądać nie powinny? Owszem, jesteśmy zwolennikami kary śmierci, ale coś nas jednak porusza w tym widoku egzekucji, coś niepokoi. Lepiej niech się to stanie gdzieś ukradkiem, poza zasięgiem naszego postrzegania. Czego oczy nie widzą, tego sercu nie żal.
Czyżbyśmy trochę jednak żałowali skazańca? Może dostrzegliśmy w nim coś ludzkiego, nawet jeśli zabił 168 osób? Jakoś nieswojo, że przed chwilą jeszcze żył, rozmawiał, nawet uśmiechał się cynicznie, a teraz właśnie urzędnicy państwowi wypuszczają z niego życie i przekształcają w nieboszczyka. Nie chcemy oglądać tej śmierci, bo oglądając moglibyśmy stracić dla niej akceptację. Jesteśmy przecież społeczeństwem cywilizowanym, ludźmi dwudziestego pierwszego wieku, a nie gawiedzią sprzed stuleci, dla której egzekucje skazańców i palenie na stosie czarownic były jedyną bodaj dostępną rozrywką. My, współcześni Polacy, popieramy stosy, ale już nie chcemy ich oglądać. I dziwimy się Amerykanom, że chcą.
W głębi duszy boimy się śmiertelnego widowiska. Obawiamy się, że nam zaszkodzi. Spowoduje wstrząs, utrudni spokojne zasypianie. Opowiadamy się za karą śmierci, ale instynktownie czujemy w niej zło, w którym nie chcemy uczestniczyć.
Jedna z kamer w celi straceń zepsuła się, co spowodowało opóźnienie egzekucji. Skazaniec zyskał dzięki temu kilkanaście minut życia. Trzeba było usunąć awarię, żeby niczego nie uronić z widowiska. Gdy McVeigh stał się martwy, kamery wyłączono. A może nie należało wyłączać? Niechby przedstawienie trwało i obejmowało dalsze etapy destrukcji skazanego?

Chętnych do oglądania by nie brakło. 

Autor jest prezesem NIK.

Za dziennikiem „Rzeczpospolita” z dn. 30.06. – 01.07.2001 r.